Schijnzelfstandigheid voorkomen: criteria en stappenplan voor werkgevers

U werkt met zzp’ers en vraagt zich af of uw organisatie risico loopt op schijnzelfstandigheid. Die vraag speelt bij veel werkgevers, zeker nu de Belastingdienst actiever handhaaft en bestaande samenwerkingen opnieuw tegen het licht worden gehouden. Wat jaren als een flexibele en werkbare oplossing voelde, kan ineens juridisch kwetsbaar blijken.

Een verkeerde kwalificatie blijft bovendien niet beperkt tot een fiscale correctie. Als achteraf wordt geoordeeld dat feitelijk sprake was van een arbeidsovereenkomst, kunnen ook arbeidsrechtelijke gevolgen ontstaan, soms met terugwerkende kracht. Dit artikel helpt u begrijpen hoe arbeidsrelaties worden beoordeeld, welke signalen daarbij een rol spelen en hoe u uw zzp-relaties gestructureerd kunt analyseren. Het biedt geen definitieve antwoorden, maar wel houvast om risico’s tijdig te herkennen.

In dit artikel: 

• Waarom schijnzelfstandigheid voor werkgevers een reëel risico is
• Hoe de Belastingdienst arbeidsrelaties beoordeelt
  • De drie kernvragen
  • Gezichtspunten uit de rechtspraak: meer dan alleen de drie criteria
  • Extern ondernemerschap weegt nadrukkelijk mee
• Een stappenplan om uw zzp-relaties zorgvuldig in kaart te brengen
  • Stap 1: Breng al uw zpp-relaties in beeld
  • Stap 2: Maak per zzp’er een inventarisatie
  • Stap 3: Controleer het tarief
  • Stap 4: Beoordeel de mate van aansturing
  • Stap 5: Neem een besluit
  • Stap 6: Voer de beslissing uit
• Praktische aandachtspunten om risico’s te beperken
  • 1. Maak contracten toekomstbestendig
  • 2. Betrek uw zzp’ers bij het proces
  • 3. Evalueer regelmatig
• Wanneer een juridische beoordeling verstandig is

Waarom schijnzelfstandigheid voor werkgevers een reëel risico is

Als een zzp-relatie wordt herkwalificeerd als arbeidsovereenkomst, kan dat ingrijpende gevolgen hebben. Fiscaal gaat het om naheffingen loonbelasting en premies werknemersverzekeringen, mogelijk vermeerderd met boetes en rente. Arbeidsrechtelijk kan de zzp’er aanspraak maken op rechten die horen bij een dienstverband, zoals loon bij ziekte, vakantiedagen en ontslagbescherming.

Juist de combinatie van deze gevolgen maakt schijnzelfstandigheid voor werkgevers een serieus risico. Ook omdat correcties en aanspraken met terugwerkende kracht kunnen plaatsvinden. Een nadere toelichting op wat herkwalificatie concreet kan betekenen voor uw organisatie leest u in het artikel: ‘Gevolgen van schijnzelfstandigheid: fiscale en arbeidsrechtelijke risico’s voor werkgevers’

Hoe de Belastingdienst arbeidsrelaties beoordeelt

De Belastingdienst beoordeelt arbeidsrelaties aan de hand van vaste juridische criteria uit wetgeving en rechtspraak. Het gaat niet om één doorslaggevend element, maar om het totaalbeeld.

De drie kernvragen

De kern van de beoordeling bestaat uit drie vragen:

1. In hoeverre is sprake van een gezagsverhouding?

Bepaalt u hoe en wanneer het werk wordt uitgevoerd? Moet de zzp’er bijvoorbeeld uw inhoudelijke aanwijzingen opvolgen? En is is de zzp’er gebonden aan uw bedrijfsregels?

Hoe meer zeggenschap u heeft over de uitvoering van het werk, hoe meer de relatie lijkt op een dienstverband.

2. Moet de zzp’er de arbeid persoonlijk uitvoeren?

Moet de zzp’er het werk zelf uitvoeren, of is vervanging contractueel mogelijk? En minstens zo belangrijk: hoe realistisch is die vervanging in de praktijk? Heeft vervanging bijvoobreeld al daadwerkelijk plaatsgevonden?

Als de zzp’er het werk persoonlijk móét verrichten en vervanging feitelijk niet aan de orde is, wijst dit richting een dienstverband.

3. Is sprake van loon?

Hoe is de vergoeding ingericht? Is deze vast en periodiek, of gekoppeld aan een concreet resultaat? En hoe verhoudt het tarief zich tot dat van werknemers in vergelijkbare functies?

Een vaste periodieke betaling zonder direct verband met het resultaat kan wijzen op een dienstverband.

Gezichtspunten uit de rechtspraak: meer dan alleen de drie criteria

Naast deze drie kernvragen, heeft de Hoge Raad in het Deliveroo-arrest negen gezichtspunten geformuleerd die bij de beoordeling worden meegewogen.

Gezichtspunt	Wijst op dienstverband als:
Aard en duur van de werkzaamheden	Het werk is eenvoudig en landurig en/of als de medewerker een inspanningsverplichting heeft (in plaats van een resultaatsverplichting)
Werkzaamheden en werktijden	De zzp’er heeft weinig vrijheid in werkwijze, werktijden en locatie
Inbedding in de organisatie	De zzp’er werkt zij-aan-zij met werknemers onder dezelfde aansturing
Persoonlijke arbeid	De zzp’er moet het werk zelf uitvoeren en kan zich daarbij niet door een ander laten vervangen
Totstandkoming van de afspraken	De zzp’er had weinig onderhandelingsruimte bij het aangaan van de overeenkomst
Wijze van beloning	De zzp’er heeft geen invloed op het tarief en de betalingswijze
Hoogte van beloning	De beloning is vergelijkbaar met die van werknemers
Commercieel risico	De zzp’er draagt weinig ondernemersrisico (ziekte, wanbetaling, fouten)
Ondernemerschap	De zzp’er werkt niet voor meerdere opdrachtgevers en investeert niet in naamsbekendheid

Deze gezichtspunten worden niet afzonderlijk “afgevinkt”, maar in samenhang gewogen. Een zzp’er kan op meerdere punten zelfstandig lijken, terwijl één zwaarwegend element alsnog de doorslag geeft richting een dienstverband.

Extern ondernemerschap weegt nadrukkelijk mee

Sinds het Uber-arrest uit 2025 kijkt de Belastingdienst ook nadrukkelijk naar het externe ondernemerschap van de zzp’er. Het gaat dan om de vraag of de zzp’er zich ook buiten uw organisatie gedraagt als ondernemer.

Relevante factore zijn onder meer:

• Heeft de zzp’er meerdere opdrachtgevers?
• Is de zzp’er ingeschreven bij de Kamer van Koophandel?
• Heeft de zzp’er een eigen website, logo of huisstijl?
• Investeert de zzp’er in het eigen bedrijf?
• Loopt de zzp’er ondernemersrisico (wanbetaling, aansprakelijkheid)?
• Doet de zzp’er actief aan acquisitie?

Dit kan ertoe leiden dat twee zzp’ers binnen uw organisatie hetzelfde werk doen, terwijl de beoordeling toch verschillend uitvalt. Voor werkgevers is dit vaak lastig te overzien, juist omdat dit ondernemerschap deels buiten uw directe invloedssfeer ligt.

Een stappenplan om uw zzp-relaties zorgvuldig in kaart te brengen

Onderstaand stappenplan helpt u structuur aan te brengen in de beoordeling van uw zzp-relaties. Het is bedoeld om inzicht te krijgen, niet om zelfstandig een definitieve kwalificatie vast te stellen.

Stap 1: Breng al uw zpp-relaties in beeld

Maak een overzicht van alle zzp’ers binnen uw organisatie, inclusief:

• Naam en functie
• Startdatum van de samenwerking
• Duur van de huidige opdracht
• Eventuele eerdere dienstverbanden bij uw organisatie
• Directe inhuur of via bureau

Dit overzicht vormt de basis voor de verdere beoordeling.

Stap 2: Maak per zzp’er een inventarisatie

De beoordeling van een zzp-relatie vereist een brede inventarisatie van contractuele afspraken én de feitelijke uitvoering. Dit is geen afvinklijst: signalen kunnen elkaar versterken of juist tegenspreken en worden altijd in samenhang gewogen.

In de praktijk spelen de volgende aspecten een rol:

Contractuele afspraken (indicatief)

• Inhuurvorm: bepaal of de zzp’er direct is ingehuurd of via een bureau.
• Vervangbaarheid: kan de zzp’er zich vrij laten vervangen en wat is de realiteitswaarde daarvan?
• Beoordelingskaders: maak voor elke zzp’er een digitaal dossier aan met alle contracten en afspraken. Loop daarbij langs de Deliveroo-gezichtspunten.
• Modelovereenkomst: controleer of de meest recente modelovereenkomsten van de Belastingdienst zijn gebruikt en nog actueel zijn.
• Aansprakelijkheid: kijk of in het contract expliciet is opgenomen dat er geen sprake is van een (fictief) dienstverband, en wie er aansprakelijk is als dat toch wordt vastgesteld en of hierover iets is geregeld. Houd er echter rekening mee dat niet alle aansprakelijkheid op de opdrachtnemer (dan werknemer) kan worden verhaald.

Aard van de werkzaamhededen en inbedding

• Arbeidsrechtelijke bepalingen: controleer of in het contract  arbeidsrechtelijke bepalingen zijn opgenomen, zoals doorbetaling bij ziekte, concurrentiebeding, wel/ geen vrije vervanging etc.

• Functietype: bepaal of de functie een kernfunctie, staffunctie of ‘bedrijfsvreemd werk’ betreft.
• Aard van de opdracht: inventariseer de aard van de opdracht (tijdelijkheid, verantwoordelijkheden, werktijden, locatie, etc.).
• Inbedding in de organisatie: beoordeel in hoeverre de zzp’er zich in de praktijk gedraagt als werknemer binnen uw organisatie. Let op signalen zoals:
  • gebruik van een e-mailadres van de opdrachtgever
  • het dragen van bedrijfskleding
  • deelname aan interne (verplichte) trainingen of werkoverleggen
  • toegang tot interne systemen of werkplekken
  • deelname aan sociale activiteiten zoals bedrijfsuitjes

Financiële kenmerken

• Facturatie: controleer de facturatieprocedures, de hoogte van de vergoeding en eventuele kostenvergoedingen.
• Personeelsregelingen: controleer of de zzp’er niet meedoet aan personeelsregelingen, zoals de cao.
• Financiële zelfstandigheid: of de zzp’er financieel zelfstandig is, zoals het dragen van debiteurenrisico en het hebben van eigen verzekeringen.
• Btw-nummer: controleer of sprake is van een eigen BTW-nummer?

Extern ondernemerschap

Breng in kaart in hoeverre de zzp’er zich buiten uw organisatie gedraagt als zelfstandig ondernemer. Let op de volgende signalen:

• Bedrijfsidentiteit: gebruikt de zzp’er een eigen bedrijfsnaam, logo, website of huisstijl?
• Zakelijke structuur: is de zzp’er ingeschreven bij de Kamer van Koophandel, en investeert hij/zij in eigen materialen of gereedschap?
• Ondernemersrisico: wie loopt het risico bij wanbetaling of herstelkosten? Heeft de zzp’er eigen verzekeringen?
• Spreiding van opdrachten: werkt de zzp’er voor meerdere opdrachtgevers en beperkt hij/zij het aantal gewerkte uren per opdrachtgever? Een sterke afhankelijkheid van één opdrachtgever vergroot het risico op schijnzelfstandigheid.
• Vervangbaarheid: kan de zzp’er zich vrij laten vervangen, en is dat in de praktijk realistisch?
• Tegenstrijdige signalen: zijn er omstandigheden die het beeld van ondernemerschap ondermijnen, zoals een eerder dienstverband bij uw organisatie, een gebrek aan acquisitie of investeringen, of langdurige exclusiviteit?

Tip: gebruik eventueel ook het hulpmiddel van de Belastingdienst om te toetsen of iemand kwalificeert als IB-ondernemer. Dit is geen sluitend bewijs, maar kan wel een ondersteunende indicatie zijn.

Stap 3: Controleer het tarief

Een belangrijk element bij de beoordeling van de arbeidsrelatie is het uurtarief van de zzp’er. Het wetsvoorstel voor de Wet VBAR stelt dat zzp’ers die minder dan € 38 per uur (peildatum 1 januari 2026) verdienen automatisch een rechtsvermoeden van werknemerschap krijgen.

Maar ook onder de huidige wetgeving speelt het tarief een rol. In het Deliveroo-arrest bepaalde de Hoge Raad dat de hoogte van de beloning een van de criteria is om te beoordelen of er sprake is van een arbeidsovereenkomst. Daarbij wordt gekeken of de zzp’er daadwerkelijk over zijn tarief kan onderhandelen.

Zzp’ers met lage tarieven hebben vaak minder onderhandelingsruimte en zijn afhankelijker van de voorwaarden van de opdrachtgever. Dit kan wijzen op een gezagsverhouding en pleiten voor een dienstverband.

Stap 4: Beoordeel de mate van aansturing

Evalueer hoeveel aansturing en controle de organisatie op de zzp’er uitoefent. Kijk daarbij of de werkzaamheden structureel zijn en vallen binnen het organisatorisch kader van uw organisatie. Raadpleeg hiervoor de functieanalyse uit stap 2.

Stap 5: Kijk kritisch naar de uitkomst 

Op basis van deze analyse ontstaat een beeld van de risico’s. Dat kan aanleiding zijn om:

• De zzp’er als zelfstandige te blijven inhuren, zonodig met aanpassing van de werkwijze.
• Een bureau inschakelen voor de inhuur kan helpen om de inleenconstructie en aansprakelijkheid duidelijker te maken. Dit biedt echter alleen een uitkomst als er géén sprake is van bemiddeling, maar van tussenkomst, waarbij het bureau de zzp’er rechtstreeks contracteert. Bij bemiddeling blijft de opdrachtgever namelijk zelf verantwoordelijk voor de juiste kwalificatie van de arbeidsrelatie.
• De zzp’er een arbeidsovereenkomst aanbieden, indien het werk feitelijk structureel en onder gezag plaatsvindt, of de werkzaamheden beëindigen als een arbeidsovereenkomst niet wenselijk of passend is.

Stap 6: Voer de beslissing uit

Tot slot, zorg ervoor dat alle overeenkomsten en contracten worden aangepast om in lijn te zijn met uw besluit. Ga na of de contracten voldoen aan de laatste wetgeving en werk met een arbeidsrechtspecialist samen om zeker te zijn dat alles correct is vastgelegd. Hiermee beperkt u het risico op juridische conflicten.

Praktische aandachtspunten om risico’s te beperken

1. Maak contracten toekomstbestendig

Zorg dat nieuwe zzp-contracten aansluiten bij de geldende wetgeving en rechtspraak. Waar mogelijk kan worden gewerkt met een actuele, door de Belastingdienst goedgekeurde modelovereenkomst, mits de feitelijke uitvoering daarmee in overeenstemming blijft. Ook de looptijd verdient aandacht: laat deze aansluiten bij de geldigheid van de modelovereenkomst om te voorkomen dat afspraken ongemerkt doorlopen terwijl het juridische kader verandert.

Meer over de rol en beperkingen van modelovereenkomsten leest u in ‘Modelovereenkomst zzp: werking en grenzen in 2026’.

2. Betrek uw zzp’ers bij het proces

Informeer uw zzp’ers over de aankomende veranderingen en betrek hen actief bij het proces. Wees transparant over de mogelijke gevolgen van de nieuwe wetgeving voor hun arbeidsrelatie met uw organisatie.

3. Evalueer regelmatig

Controleer regelmatig of de feitelijke werkzaamheden nog steeds overeenkomen met uw oorspronkelijke beoordeling van de arbeidsrelatie. Wees bovendien alert op de einddatum van de modelovereenkomst en gebruik dit moment om samen met de zzp’er te evalueren wat er tussen partijen geldt. Wijkt de praktijk af van de afspraken in de overeenkomst? Dan biedt de modelovereenkomst geen vrijwaring meer voor het afdragen van loonbelasting en sociale premies.

Wanneer een juridische beoordeling verstandig is

Dit artikel helpt u begrijpen hoe arbeidsrelaties worden beoordeeld, maar vervangt geen juridische toetsing. Een juridische beoordeling is met name verstandig als:

• u twijfelt over de kwalificatie;
• er meerdere risicosignalen van toepassing zijn;
• de zzp’er langdurig en exclusief voor u werkt;
• u een controle van de Belastingdienst verwacht of heeft gehad;
• u overweegt de samenwerking te beëindigen en de juridische positie wilt kennen;
• de zzp’er zelf vragen stelt over de aard van de arbeidsrelatie.

Onze arbeidsrechtspecialisten helpen u graag bij het beoordelen van uw zzp-relaties en het maken van juridisch verantwoorde keuzes.